[अंकण] पश्चिमी जीवन शयली अनी पूर्वी सभ्यता
पश्चिमी जीवन शयली अनी पूर्वी सभ्यता
पश्चिमी जीवन शयली म्हणताना आमचा मतीक वेचें पयिल्लें चिंताप जावनासा, पाश्च्यात देशांत लोक तांकां जाय जाल्याबरी ’बिंदास’ जियेतात, अंग-भर न्हेसाण ना, कुटमां जिविताचे चिंताप उणें असा, कुटमांत व्हडाक मान ना. तांचा कडे पैसे मसतू असात, तांकां काजार म्हळ्यार शाश्वत न्हय, अशें जाल्यान तांची रीत-रिवाज आमकां सरी जाल्ली न्हय. अमची जीवन शयली अनी सभ्यता वर्ती जावनासा. ह्या चिंत्पाक पूरक जावन आमच्या थोड्या मुकेल्यानी बोबो घाल्ले दाखले असात. आमच्या मालघड्यांनी आमकां व्हड केल्ली रीत, अमी वाडोन अयिल्लें परिसर, आमकां मेळच्यो सवलतायो अनी शिकपाच्या आधाराचेर पळोवंक गेल्यार हांव कांय ह्या चिंत्पाक ना म्हण सांगाना. पूण ह्याच विषयाचेर डा. शशी थरूर, एन. अर. नारायण मूर्ती तसल्या चिंत्पी मनश्याचीं उलवपां, ताणीं पश्चिमी जीवन शैलेंत पळयिल्ले विषय अनी विशलेषण केल्ली रीत पळेयिताना पाश्च्यात रीत-रिवाजेंत बरें ना म्हण सांगोक जायना. ह्या लेखनांत सदांच्या जीवनांत अमची म्हळ्यार पूर्वी अनी पाश्च्यात वा पश्चिमी रीत-रिवाज अनी जीवन शैले मदलो फरक अर्थ कर्चे प्रयत्न केलां.
’पूर्वी अनी पश्चिमी जीवन मौल्यां मधें अंतर असा’ हें साम्यान जावन अयकोंक मेळता, तर मौल्यां म्हळ्यार कितें?, डा. जूडीत पिंटो देरेबैल हिणे ’दिवो’ पत्राक बरयिल्ले लेखन (September १२-१८, २०२०) ’अधुनीक जीवन शयलिंत बदल्लेलीं मौल्यां’ हांतू अशें बरयता ’एक तत्व अपणावन त्या दिशेन चल्चें प्रयत्न्ंच मौल्य म्हुण्येत’ ह्या चिंत्पाच्या अधाराचेर सामाजीक मौल्यांचे तुलन केल्यार जायतो फरक दिसता. पश्चिमी देशांत ल्हान कुटमां, अवय-बापाय अनीं भुर्गीं. ल्हान प्रायेर अवय-बापूय भुर्ग्यांक सर्व सवलतायो दीवंक प्रयत्न कर्तात अनी वर्त्या मोगान पळेयितात. भुर्ग्यां सवें पयण कर्चें, रजेच्या दिसांनी भुर्ग्यांसवें वेळ पाशार कर्चें समान्य जावनासा, पूण भुर्गीं ल्हान असतानांच अवय- बापाय ह्या भुर्ग्यांक अपल्या स्वंत जीवना खातीर चिंतूक शिकयतात, मूळ शिकप (आमची धावी वा बारावी) जाल्या उपरांत हांगा भुर्गीं तांच्या अभिरुचे प्रकार चडीत शिक्तात वा कामांत तरबेती (Apprentice) घेवन मुकार वेतात, अशेंं हीं भुर्गीं व्हड जाताना हांचा कडे स्व-नियंत्रण अनी स्वविश्वास चड असता. खंच्यायी विशयांत जयत जोडुंक हें गर्जेचें जावनासा. पश्चिमी जीवन शयली मट्टा वा class based म्हण्येत, ग्रेसत प्राय जाताना अपल्या भुर्ग्यांक असत दितात तर, मध्यम वर्गच्या कुटमांतलीं व्हडिलां ना भुर्ग्यांक कांय दितात, ना भुर्ग्यां थावन अशेंनात. ग्रेसत वा दुबळीं चड जावन प्रायेसतां एक्सुरीं जियेतात, पूण अपल्या भुर्ग्यां कडे सूक-दूक वांटून, गर्जेचो संबंद दवर्न असतात. पश्चिमी देशांत व्हड कुटमाचें चिंताप ना तरी, असल्या ल्हान कुटमां मधें सोडदोड अनी हुसको असल्याबरी दिसता. सोंप्या रीतीन सांगचें जाल्यार हऱ्येकलो अपणाक दिल्लें एक जीवन अपणा खातीरच जियेवंक प्रयत्न कर्ता, अनी तिंच सामाजीक मौल्यां ताच्या उपरांतल्या पिळगेक दिंवचें प्रयत्न कर्ता. आमकां आमचें कुटमां जिवीत अत्यंत प्रमूक अनी आमचें बळादीक हातेर म्हणतात. भुर्गीं एका पोंताक पावता पऱ्यांत अवय-बापाय कुमोक कर्तात, आमचा हरेकल्याच्या सूक अनी दुकांत आमचे कुटाम आमचें सांगाता असता. प्रायेसत अवय-बापायक पळेंवचें भुर्ग्यांचे कर्तव्य. पाटल्या थोड्या वर्सांनी ह्या चिंत्पांत बदलावण अयिल्लेबरी दिसता तरी, कुटमां जिवीत, व्हडांक मान दिंवची सभ्यता ही अमची ओळोक जावनासा. कुटमा-जिविताचेर पश्चिमी अनी पूर्वी लोका मदलो अंतर चडीत चिंत्पाक खंडीत इडें दिता.
१९३७ इस्वेंत नोबेल इनाम जोडल्लो Albert Szent Gyorgyi अशें म्हणता; Discovery consists of seeing what everybody has seen and thinking what nobody has thought, पूर्वी प्रत्येक जावन अशियाचा लोकान अनी पश्चिमी लोकान चिंतच्या रीतीन फरक असा. आमचें चिंताप एका साम्यान विशया थावन प्रारंभ जाता, अमी सबार विशय सांगाता घालन विसतार रितीन विशयाचेर चिंतांव, अशें आरंभ जाल्ली चिंत्पा रीत सवकास एका निर्दिषट विशयाचेर केंद्रीकृत जाता. पश्चिमी चिंताप एका निर्दिषट विशयाचेर सुरू जावन विसतारून वेता अनी अशें विसतारून गेल्ल्या चिंत्पाच्या आधारन हो निर्दिषट विशय खंच्या सर्व साम्यान विशयाचेर परिणाम घाल्ता म्हळ्ळे अर्थ कर्चें प्रयत्न जाता. ब्रिटन अनी अमेरिकांत लोक विशलेषणात्मक अनी रुज्वाती-सवें उबे केल्ल्या चिंत्पाक चड प्रोत्साह दिता. एकवोट अनी एकत्व(Entity) पूर्वी चिंत्पांत चड दिसोन येता तर, पश्चिमी लोक विशयांक विभजन कर्न ताचे विशलेषणन कर्ता. ही चिंत्पा रीत हांच्या प्रारंभीक शिकपा थावन सुरू जाता म्हण्येत. प्राथमीक शिक्षण भुर्ग्यांक चड अनी चड वाचुंक, बरोवंक अनी स्वंत जावन चिंतूक महत्व दिता, जेराल रीतीन सांगचे तर मूळ शिकपाक चड खर्ज ना अनी सर्कार हाची जबाब्दारी घेता, पूण हांगासर पळोवंक मेळचो अंतर जावनासा स्पर्धात्माक मनोभाव, आमच्या भुर्ग्यां थंय असचो स्पर्धात्माक मनोभाव पश्चिमी भुर्ग्यां थंय प्राथमीक शिक्षणांत खंडीत ना, पश्चिमी प्राथमीक शिक्षणांत चड स्वतंर्त असोन, भुर्ग्यीं विशयांक बारीकायेन पळेवन सवालां विसार्चें प्रयत्न कर्तात, पूण उंचलें शिकाप (पदवी अनी ताचा नंतर) हांगासार म्हारग, केवल शिकपांत हुशार असल्लीं अनी गर्ज असल्लीं मात्र हें शिकाप शिक्तात. बारिकायेन पळेयिल्यार, सर्कार सर्व भुर्ग्यांक मुळावें शिकाप दीवन, अपल्या अभिरुचे प्रकार उंचल्या शिकपांचो अवकास दिता.
जेराल रितीन पळंवचें तर पश्चिमी लोक विधी (Procedure) प्रकार काम करुंक प्रयत्न कर्ता, कामांत दसतावेजांक (Domunetation) चड महत्व असल्यान खंच्यायी समस्यांचें मूळ सोधून काडुंक (Traciability) सुलभ. निर्धार घेवंक पश्चिमी लोक मसतू वेळ घेता, खंच्यायी विशयाचेर निर्धार घेंवच्या पयलें, त्या विशयाक लाग्ती जाल्या सर्वां कडे विमर्सो कर्चो पश्चिमी रीत-रिवाजेंत सामान्य जावनासा. सर्व कामांत वेळ अत्यंत प्रमूक जावनासा, तशें म्हळ्यार हांगा सगळें वेळार जाता म्हण न्हय, वेळांत पाटीं-मुकार जाता, पूण सगळें व्यवसतीत रीतीन, काम विधी प्रकार चलना जाल्यार, तांचीं काराणां सोधून काम कर्च्या रितिंत सुद्राप हाडचें प्रयत्न जाता. पश्चिमी देशांत सदांचीं कामां वोरां लेकार अंदाज कर्न, वोरा लेकार सांबाळ वा मजूरी दितात, अशें जाल्यान अंदाजे बायर कितेंयी काम करुंक पडल्यार, तें समा कर्न समर्थन करिजाय पडता. तशें जाल्यान खंच्याय कंपनीक व्यापारांत चड फायदो जोडिजय जाल्यार, कामागारांची काऱ्यक्षमता (Work Efficiency) अनी काम कर्चा रितिंत नवेसांव (Innovation) हाडुंक चड महत्व दीजाय पडता.
कामा कडे मनश्यां मधलो संबंद, काम कर्चें वातावरण, जवाब्दारी अनी कामाची समानाता (Dignity in Labour) हांतूं पश्चिमी चिंताप अनी रीत भिन्न जावनासा. ह्या विश्यांत एन. अर. नारायण मूर्ती हाणे अपल्या 'Learning from the West' भाषणांत भोव अर्पूबायेन विवरिलां अनी अंतरजाळिचेर सलीसायेन मेळता. हांगासार अमी पळेजाय जाल्लो विषय जावनासा; Respect for the public good म्हळ्यार सर्वांच्या वा जन-समान्याचा बरेपणा थंय आमचे चिंताप, अमी कुटमां जिविताक चड मान्याता दितांव, अवय-बापायचो साक्रिफीस, कुटमा सांद्याच्या सहकारान अमी व्हड जातांव. काजार म्हळ्यार बायल अनी घोवा मधलो तुटानातलो संबंद, ह्या विषयांक चड प्रामुख्यता असा. अमका आमचें कुटम, आमचें घर अनी आमचे म्हळ्ळे सर्व पयलें. आमी आमची घरा नितळ कर्तांव, पूण पश्चिमी लोक घरा सांगाता ताणी उपयोग कर्ची पार्कां, मारोग, बस्सां अनी सर्व सार्वजनीक सवलतायांक समान रितीन पळेता. सार्वजनीक समस्यांक तुर्तान प्रतिक्रिया दितात.
पश्चिमी देशांचे साम्यान जन-जीवन पळेयिल्यार जात, धर्म, भास हांकां सदांच्या जीवनांत चड प्रमुख्यता ना. आयरल्यांडाचे क्रीसतांव अनी प्रोटसेंटट विवाद(https://en.wikipedia.org/wiki/The_Troubles) अनी पाटल्या वर्सांनी संसार भर उदेवन अयिल्लो मुसलीं विचारवाद सोडल्यार जात, धर्म अनी भास देशाचा पश्चिमी देशांचा राजकीया वा सामाजीक जीवनांत महत्व घेना. दुकोर, गाय अनी बोकडी पोसुंक सामान रीतिचे सवलतायो असात. चड जावन (सर्व न्हय) राजकीया फुडारी उंचले शिकपी अनी चिंत्पी, तें न्हय असता हांतल्या सभारांनी देशाच्या मिलिट्रिंत सेवा दिल्ले दाखले सयत असात, अशें जाल्यान पश्चिमी देशाचे राजकीया फुडारी अपल्या उलवण्यांत अनी कर्नेंनी अपली जात, धर्म अनी भाशेंच्याकी पयलें अपल्या देशा विश्यांत चिंतात, पूण पश्चिमी देशांत वर्ण-भेद (Racism) समस्सो असून असा. कातिच्या रंगाच्या अधारन भेदभाव कर्चे उणे जाल्या बरी दिसाना पूण लोका मधें हाचा विश्यांत जाण्वाय चड जाल्या. मुखल्या घरांतलो गोरो चेडो, पडल्या घर्च्या काळ्या चेडवा सवें बोवोंक गेल्यार गोरो अनी काळो समुदाय एकामेका झगडें करिनांत वा गोरे अनी काळ्यांनी सांगाता असोंक न्हजो म्हळ्ळें कानून हाडच्या विशीं चिंतिनांत, बगार सर्व पश्चिमी सर्कार ह्या वर्ण-भेद समस्या विरोद कठीण कानुना हाडन नियंत्रण करुंक पयत्न कर्ते असा.
हांगासार खंचें बरें, कोण समा अनी कोण वयर म्हण तर्क कर्चाकी, अमी प्रगती करिजाय जाल्यार आमचाकी बरें केल्यां थावन, ताणीं चिंतची रीत, शिकपा नीत, तांची सार्वजनीक वसतू थंय असची जवाब्दारी, जात भास अनी संपरदायांक गवरव (Cultural Intergartion) शिकचें गर्जेचें म्हण दिसता, अशें केल्यार मात्र अमी न्हय केवल बरे मनीस, बगार बरे नागरीक जावन बरी समाज उबी करुंक सक्तेल्यांव.
तसचीरेंक मूळ:( Pictures courtesy: www.alamy.com, Family Trips, Getty Images, www.mypost.com, Hull College and www.shutterstock.com).
- लारेन्स वी बारबोजा - म्यानचेसटर, Feb 2021
