काव्यदर्शन - ३. कवितेचो आत्मो आनी समीक्षकाचो चश्मो

कवितेचो आत्मो आनी समीक्षकाचो चश्मो

अरूण साखर‌दांडेच्या “सांगात” कवितेच्या एच्चेम पेर‍नाळाच्ये समीक्षेचेर प्रतिवाद

कवितेचें वाचन कर्ताना समीक्षक एक सोद कर्ता. तो कवितेच्या सब्दांत, प्रतिमांत, अनभवांत आनी मौनांत अर्थ सोदता. ताचो हो सोद कवितेक नवो आयाम दीवंक सक्ता; वाचकाच्या दोळ्यांक पयलें दिसानातलो एक नवो दृषटिकोन दीवंक सक्ता. साहित्यीक सिद्धांतांची जाण्वाय आसोन, पूर्वनिर्धारीत विचारांची सावळी कवितेचेर पडानाशें आपल्या जाण्वायेच्या आनी बुद्वंत्कायेच्या उज्वाडांत कवितेचें अंतरंग सोदचें — हें समीक्षकाचें आदर्श काऱ्य. ह्या कारणान समीक्षा कवितेच्या अनभवाचो महत्वाचो भाग जाता आनी आपापीं एक स्वतंत्र साहित्य कृती जावन रावता.

कोंकणी काव्य शेत बर्पूर साहित्यान फुलोन रावलां. पूण कोंकणी साहित्यांत ‘समीक्षा प्रकार’ अजून झाडा थावन रूक जावन व्हाडोंक ना. आयलेवार एच्चेम पेर्नाळ हांच्या ’कोंकणी काव्यें : रुपां आनी रूपकां’ कृतियेक, प्रबंध प्रकाराक २०२५ वर्साचो साहित्य अकादेमी पुरसकार लाबला. पूण “साहित्य विमर्शा प्रकाराक” (Literary Criticism) अजून कोंकणेंत साहित्य अकाडेमिची प्रशसती फावो जावंक ना. एच्चेमाच्या प्रबंध संग्रहांत थोडीं उत्तीम तुलनात्मक अभ्यासाचीं समीक्षा लेखनां वाचुंक मेळतात. कोंकणी समीक्षा साहित्य बळवंत जावंक जाय म्हळ्ळी आशा आमच्या साहित्य संसारांत आतां जिवी जाल्या.

एच्चेमाच्या पुसतकांत ’सुण्याचीं दोन रुपां’ नांवाचो एक आकरषक प्रबंध आसा. हांतूं एच्चेम “कोंकणी काव्यांत मोनजातिंच्या रुपांचो वापर” ह्या विशीं विवरण दिता. ह्या खातीर गोंयचो कवी अरूण साखर‌दांडे हांच्या ’काव्याचें श्राद्ध’ संग्रहांतली ’सांगात’ कविता तशेंच आंटनी बार्कूराच्या ’काट तुटचो वेळ’ संग्रहांतली ’सुण्याक एक सोनेट’ कवितेचें तुलनात्मक विशलेषण कर्ता. एच्चेमाच्या प्रबंधाचो शेवट कितें म्हण ताच्याच ह्या उत्रांनी पार्कुव्येत:

“कोंकणी कवितेंनी चड करून मोनजातिंच्या रुपांचो वापर मनशांक वा मनशा नागरिकतेक ल्हान करुंक वा मनश्यान बांदून हाडलली समाजीक वेवसता वा जिणिये रिती प्रास चड मोनजातिंची जिणियेरीत‌च बरी म्हण रुजू करुंक केल्लोच दिसून येता…”

आपलें व्याख्यान आनी चिंताप सार्कें म्हण रुजू करुंक, आपल्या मतिंतल्या पयलेंच आसच्या समाजशासत्रीय विचारांक भरुंक जांवचो खाली जागो आसची कविता समीक्षक सोदता. साहित्य सिद्धांताच्या दृषटीन पळयल्यार, ह्या प्रवृत्तीक ‘कनफर्मेशन बयास’ (Confirmation Bias) म्हणतात. म्हळ्यार, समीक्षक कवितेच्या स्वतंत्र आशयाक आस्वाद कर्चे बदलाक, तिचे भितर आपलें पयलेंच आसचें सिद्धांत सोदता आनी ताचेंच दृढीकरण करुंक पेचाडता. ह्या उद्देशान एच्चेम अरूण साखर‌दांडेची ‘सांगात’ कविता विंचता. ह्या विवेचनांत समीक्षकाचें वाचन-स्वातंतऱ्य खंय पऱ्यांत विसतार्ता आनी खंय तें कवितेच्या गडिंक उत्रोन मुखार वेता म्हळ्ळें पळेंवचें साहित्यीक दृषटीन महत्वाचें जावनासा.

१. डिकन‌स्ट्रक्षन स्वातंतऱ्य आनी ‘सांगात’ कवितेचो असतित्वात्मक अनभव
आधुनीक साहित्य विमर्शेंत जाक डेरिडा (Jacques Derrida) हांच्या ‘डिकन‌स्ट्रक्षन’ (Deconstruction - विघटन‌वाद) सिद्धांतान समीक्षकाक कृतियेच्या अर्थाच्या वेवेगळ्या साध्यतेंक सोदचें स्वातंतऱ्य दिलां. डेरिडाचें प्रसिद्ध नियम आसा: “Il n’y a pas de hors-texte” (पठ्या भायर कांय ना). हाचो गिरोप, पठ्य एक स्थीर, एक मात्र आनी अंतीम अर्थ दिता म्हण ना. काव्यांतल्या प्रतिमांत, विरोधाभासांत आनी पठ्या भितर‍ल्या तणावांत अर्थ निर्माण जांवची प्रक्रिया समीक्षकान सोद्येत. पूण हो सोद (Exploration) आपणांवची प्रक्रिया (Appropriation) जावन बदलुंक नजो. कवितेंतल्या अनभवाचो जागो समीक्षकाच्या सिद्धांतान घेंवचें — हें डिकन‌स्ट्रक्षन न्हय. कवितेंत नातल्लो अर्थ तिचेर बलात्कारान थापचो हक्क समीक्षकाक ना.

कवी अरूण साखर‌दांडेची ’सांगात’ कविता, एका सुण्याच्या सहवासांत जाल्ल्या सुंदर आनी सहज जीवन अनभवाचें काव्यात्मक रूप:

मनशां पोसून जालीं
आतां म्हळें सुणो पोसुयां
मात्सो म्हजेच भशेन दिस्पी
एका सुण्याचो पेटो हाडलो

कवितेच्या सुर्विल्या दोन वोळिंत कवी निरूपकाची वळक दिता. मनशाक पोसच्या जवाब्दारिचें एक हंत सोंपलां. आतां तो सुणें पोसुंक चिंत्ता आनी मात्सो आपणा भशेन दिसच्या सुण्या पेट्याक हाडता. सुण्याच्या सांगातांत निरूपकाची दिस्पोडती जिणिंच बदल्ता. तो पाव खाता म्हण पेटोय पाव खाता; पेटो दूद पियेता म्हण होय दूद पियेता. पेट्याच्या सांगातान ताच्या ’सुखाची बांय भरून वोत्ता’. अंतीम प्रतिमेंत, पेटो मुत्ताना निरूपकाचोय दावो पांय उकल्ता:

पयलीं एकटेपणाचो भोंवरो गर‍्गर भोंवतालो
म्हज्या काळजांत
ताच्या सांगातान
म्हज्या सुखाची बांय भरून वोत्ता
आतां मुत्ता आसताना
म्हजो दावो पाय उकल्ता

ही कविता एक मुगद सहवास कशें निरूपकाक‌च सवकास बदलिता हाचो जिवो अनभव दिता. पूण ‘सांगात’ कवितेंत पोसच्या सुण्या पेट्यालागीं मनशाचो सांगात आसा, तो समीक्षकाक दिसची “मोनजातिची जिण्ये रीत” न्हय. हो सांगात मनशा जिण्येक ल्हान करिना, बगर विसतार कर‍ता.

एच्चेम मनशा केंद्रीत सिद्धांत घेवन कवितेची समीक्षा कर‍ता. ह्या कवितेचेर ताचीं तीन प्रमूख निरूपणां अशीं आसात:
१.    सुण्यापेटो हाड‌ल्लो मोनजाती मोगान न्हय, बगर मनश्याक पुरो जावन म्हळ्ळें स्पश्ट.
२.    ’सांगात’ कवितेंत मनीस आपली मऱ्यादा उत्रून सुणें जांवचें स्वश्ट दिसून येता. आनी अशें जावंक एकूच कारण – मनशांक पोसून पुरो जाल्लें वा मनशाक पोसल्ल्या मनशाथावन जाल्लो घात‍यी आसुंयेता.
३.    ’सांगात’ कवितेच्या निरूपकान सुण्याक पोसताना सुण्याची जिण्येरीत आपणांवच्यांत दाकयिल्ली सोड-दोड, मनशांक पोसतानांय दाकयिल्ली तर? बोव‌शा एक्सुर्पण पयस करुंक मनशान सुण्याक पोसची गत येतिना कोण्णा म्हळ्ळोय दुबाव येनासताना रावना...

समीक्षकाचो समाजीक हुसको चूक न्हय. पूण हो हुसको आपली गड उतर्न आकांत जावंक नजो! एच्चेमाच्या ह्या तिनी निरूपणांनी समीक्षकाचें वाचन-स्वातंतऱ्य कवितेच्या गडीक उत्रोन अती-विशलेषणा कुशीन वेचें दिसता.

•    कविता सांग्ता: मनशां पोसून जालीं / आतां म्हळें सुणो पोसुयां.
•    समीक्षक सांग्ता: मनशां पोसून "पुरो" जालीं.

कवितेच्या पठ्यंत नातल्लो, पूण समीक्षकाच्या मतिंतलो हो “पुरो” (Fatigue/Tired) सब्द घुसवन, एक काल्पनीक पाट‌भुंय तयार कर्न कवितेच्या सोभायेचेर काळोक पातळायता. “सांगात” कविता हांवें कांय वर्सां आदीं वाचल्ली; अजून ती म्हज्या मतिंत आसा. पूण एच्चेमाचो हो “पुरो” सब्द हांवें अनभव केल्ल्या काव्यरसा विरुद्ध आसा.

‘पोसचें’ म्हळ्यार जल्म‌दातारांचें कर्तव्य पाळचें, भुर्ग्यांचें पालन-पोषण कर्चें, मालघड्यांची जतन घेंवची अशें जवाब्दारी पाळची. हांगा येंवचें ‘जालीं’ म्हळ्ळें क्रियापद जवाब्दारेच्या समाप्तिचें सूचन दिता — म्हळ्यार, निरूपकान आपली जवाब्दारी संपयल्या! भुर्गीं व्हड जावन आपापल्या संसारांत व्यसत जाल्यांत. आतां ह्या नव्या हंतार “एकटेपणाचो भोंवरो गर‍्गर भोंवता” — सहज एक्सूर‍पण आसा. ताका “घात” म्हणचें कारण ना.

हें खालिपण भरुंक निरूपक एक निराळ सांगाताक सोदता: ’मात्सो म्हजेच भशेन दिस्पी / एका सुण्याचो पेटो हाडलो’. हांगा ‘म्हजेच भशेन’ ह्या उत्रांत मनशा-केंद्रीत चिंताप दिसून येता. पूण कविता ह्या मनशा केंद्रा थावन मनशाचें ‘हांव’ विर्गळोन वेच्या हंता कुशीन मुखार वेता. पेट्याच्या सांगातांत निरूपकाचें ‘हांव’ सवकास विर्गळता. पूण समीक्षक मनशा-केंद्रांत अडकळोन रावता.

कवितेची पयली वोळ "मनशां पोसून जालीं / आतां म्हळें सुणो पोसुयां" जिविताच्या एका हंताची सुचना दिता. समीक्षकान मनशांक पोसच्या जवाब्दारेक आनी सुण्याक पोसच्या मुगद सांगाताक एकाच ताकडेंत तुकलां! मनशांक पोसताना समाजाचीं निती-नियमां, कर्तव्य आनी शिसत पाळची पडता; पूण सुण्या पेट्याच्या सळावळिंत ती जवाब्दारी वा सोड-दोडिचो प्रश्न येना, बगर थंय आसता एक मुगदता.

निरूपकान सुण्या बराबर दूद पियेंवचें, सुण्याचो निर्मळ “भूक भूक” ध्वनी कवितेचो सब्द जांवचें, तारल्याचो वांटो करून खांवचें आनी निमाणें निरूपकान दावो पांय उकल्चें — ही काव्यात्मक विनोदाचीं आनी पेट्याच्या सळावळिंत तो कितलो विलीन जाला तें वर्णुंचीं रूपकां शिवाय मनशांक पोसून तो निराशी जालो वा घात जालो म्हळ्ळो पुरावो न्हय.

“ताच्या सांगातान / म्हज्या सुखाची बांय भरून वोत्ता” म्हणता तो. भारतीय काव्यमीमांसेंतल्या सौंदऱ्यशासत्र तशेंच भरतमुनिच्या रस सिद्धांताच्या उज्वाडांत ह्या कवितेचो नियाळ कर्न वेगळोच एक प्रबंध बरव्येत. ‘मनजात जांवची प्रक्रिया’ (Becoming-Animal) सिद्धांताच्या उज्वाडांत ह्या कवितेक पळेयल्यार तिचो खरो आशय आनिकी चड सोभीत जावन उगडता.

पूण, समीक्षक ह्या निराळ सांगाताक आपल्या समाज-शासत्रीय चश्म्यांतल्यान पळेवन, कवितेच्या गोड अनभवाक एका नैतीक गुन्यांवाच्या आरोपांत (‘मनशांक पोसताना सोड-दोड दाकयिल्ली तर?’) बंदी कर‍ता. मनोविशलेषणात्मक विमर्शेंत ह्या प्रवृत्तेक ‘प्रोजेक्षन’ (Projection) म्हणतात — म्हळ्यार आपल्याच भितरल्या भोगणांक आनी आतंकाक दूसऱ्या कृतियेचेर थापचें..

समीक्षकाच्या समाजशासत्रीय विमर्शेक आपलो स्वतंत्र महत्व आसा. पूण एक‌च दृषटिकोन सगळ्या कवितांक लागू कर्ताना कवितेच्या वेगळेपणाक जागो उरना.  कवितेचो सूर सगळो हळवायेचो, मोगाचो आनी आनंदाचो आसताना, ताका नैतीक सलवणेचो रंग दीवन कवितेच्या मूळ आशयाक चुकयता.

न्हंयच्या उदकापरीं व्हाळच्या कवितेक काट बांदल्यार कविता तळें जावन ताची सहज गत मर‍ता. समीक्षकान वाचप्याच्या काव्यानंदाक नषट जायनाशें चत्राय घेंवची गर्ज आसा!

मुक्ताय: उन्नत विमर्शेची दीश्ट

संवादांत साहित्याचो अनभव आनिकी समृद्ध जाता. एच्चेम पेर‍नाळाचीं समीक्षा लेखनां कोंकणी विमर्शा शेतांत खंडीत जावन नव्या चिंतनाक चालन दितात. तो स्वतः एक संवेदन‌शील कवी जाल्ल्यान, ताच्या विमर्शा बर्पांत तीक्ष्ण, सोभीत भास आनी आकरषक शैली आसा. कोंकणेंत तुलनात्मक समीक्षेक एक नवो रंग आनी गंभीरताय हाड‌ल्लें श्रेय ताका खंडीत फावो जाता.

कोंकणी विमर्शा साहित्यान आनिकी उन्नत पांवड्यार पावोंक जाय तर, समीक्षकान आपल्या वैयक्तीक काव्यात्मक प्रतिमां आनी पूर्व-निर्धारीत सिद्धांतां थावन अलिप्त रावोन कृतियेक फूड करुंक जाय. खंचोय समीक्षक पूर्ण पूर्वाग्रह-मुक्त जावंक सक्ता म्हण सांगचें कठीण. समीक्षकाचें शिक्षण, अनभव, सामाजीक पाट‌थळ आनी सिद्धांतां ताच्या वाचनाक आकार दितात व्हय; पूण ताची जाण्वाय ह्या सगळ्यांच्या मितिंचीय आसोंक जाय.

महान विमर्शक म्याथ्यू आर्नोलड उन्नत विमर्शेचो मूळ मंत्र असो सांग्ता:
"विमर्शा म्हळ्यार संसारांत आसच्या आनी चिंतलल्या अत्युत्तम गजालिंक कसल्याच पूर्वाग्रहा विणें आनी निषपक्षपात मतीन जाणा जांवचें आनी प्रसार कर्चें प्रामाणीक प्रेतन."

विमर्शक जेदनां आपल्या अनभवान वाचप्याच्या अनभवाक कैदी करिनासतां, ‘निषपक्षपात’ नद्रेन आनी नैतीक नम्रतेन कविते मुखार उबो रावता, तेदनां तो कवितेचेर आपलो चश्मो थापिना, बगर कवितेच्या गर्भांतल्यान उदेंवच्या उज्वाडाक वाट कर्न दिता. समीक्षकाचें श्रेषठ काऱ्य कवितेच्या अर्थांच्या साध्यतेंक उज्वाडाक हाडचें आनी वाचकाक कवितेकडेन आनिकी समृद्ध दोळ्यांनी परत वोडचें.

वाचन-स्वातंतऱ्याच्यो गडी सांबाळून, कवितेच्या शुद्ध आत्म्याक मान दिंवची ही उन्नत विमर्शात्मक संसकृती कोंकणी साहित्य संसारांत फुलोन येंवची गर्ज आसा.