काळोकांत जियेवन सवय जालेल्यांक उज्वाड दोळ्यांक खोंक्ता
कोंकणी भास सभार शेकड्यां थावन लोकाच्या जिण्येंत व्हाळोन आयलली भास म्हळ्ळें आमीं समजतांव, पूण साहित्यीक पांवडार कोंकणी भास लगबग देडशीं वर्सां (१८८९ इस्वेंत सुर्वात जाल्लें पयलें नेमाळें थावन लेकाक धर्चें तर). ह्या देडशें वर्सांनी ह्या भासेक अपल्या जिण्येंत पोसून आयिल्ले कांय महा-शिकपी व पंडीत न्हय. देडशें वर्सां चड जातीत तर पाटलीं पन्नास वर्सांची समाजीक, आर्थीक, राजकीय परिस्थिती आमकां कळीत आसा. आज आमी तांत्रिकतेची उपलब्धी आसोन, शिकप आसोन अजीक देडशें वर्सांत जियेतेल्या लोकांक आयच्या मापदंडांत तुकुंक जायना. देकून थोडीं मुळावी समजणी भास/शिकप विशीं आरांवची तर;
पयली: कोंकणी भास कोणेंय इसकोलांनी शिकलली भास न्हय.
दुस्री: कोंकणी साहित्य रचन केल्ले कोणयी ’साहित्य म्हळ्यार कितें तें शिकोन’ साहित्य रचलले न्हय.
तर वाचुंक आनी बरवंक अपशेंच शिकलेले न्हय. दोन प्रमूक विधानांनी तीं कोंकणी वाचुंक आनी बरवंक शिकलीं:
पयलें: धार्मीक बर्पांनी, इगर्जेंनी मागणीं, भक्तीक गितां/कांतारां, वांजेल वाचून येंवचें चडुणें सर्वांक गर्जेचें जावन आसलें.
दुस्रें: अपल्या कुटमाचीं पर्गांवांत घोळोन आसलेल्या वेळार तांकां तप्पालार चिटी बरंवची एक रिवाज आसली, अशें एकामेकाची खबर चिटीं मुखांत्र मात्र जावन आसचो तो काळ आसलो.
ह्या संधर्भार विशेस शिकपी न्हय तरयी, अपल्या जिण्येचे अनभोग, साहितीक रुपार बरवन बरवन शिकललेच चड; जांव ते कथाकार, कवी, कादंबरिकार वा नाटकिसत. तवळ जायतीं नेमाळीं कोंकणिंत आसतालीं; हफ्त्याळीं, पंद्राळीं, म्हयन्याळीं. आनी ह्या सर्व नेमाळ्यांक खायस कर्चो वाचपी वर्गयी आसलो. पूण एक सत सुटावें सांगचें तर; कोणेंच दुडवाच्या वा पुरसकाराच्या आशेन बरवंक धरल्लें ना. कित्याक म्हळ्यार तेदनां दुडुयी नातलो, पुरसकारयी नातले. पिसाय म्हणा वा हव्यास, पूण साहित्य बरंवची खोरोज आसली.
पूण वेळाकाळानुसार शिकप आयलें, लोकाची समाजीक, आर्थीक परिस्थिती सुधारली. शिकप लाभलें पूण त्या मट्टार कोंकणी साहित्य बरवप्यांनी मुकार आयिल्लें वा येंवचें म्हाका दिसोन येना. चडतावांक इल्ली माहेत तांच्या कानार पडता; जांव ती इगर्जेंनी/रेतिरेंनी प्रसंगारुपार, वा थंय हांगा पळेल्ल्या/आयकल्ल्याचेर लब्दोन. आनी कानीं पडल्ली (जोडल्ली) माहेतच गिन्यान म्हणचेपरीं बरयतात. हांकां ’माहेत’ कारण कर्ता ’समजणी’ जोडुंक, जोडलली समजणी जिण्येंत गळसुंचें ’गिन्यान’. हेंच व्हडलें दुरंत भगून जियेतात चडताव ’महान साहिती’. कोंकणिचें अन्येक लाचारपण म्हळ्यार ’मत नातल्ल्यांक गत नातल्लो’ म्हळ्ळेपरीं, ह्या माहेतिचेर बरयिल्लें आरावन छापचे संपादक म्हणताना कोंकणिंत ’शिक्षण’ सोड्यां, अपणाचें सोडन हेरांचें वाचुंक सांगल्यार ’जीव गेल्यारी व्हण ना पूण हेरांचें वाचुंक हीं वचानांत’. फकत अकस्मीत पळेतात आनी पळेल्लेंच मतिंत भरलेल्या विकापरीं फयसल कर्तात. हांकां काळोकांत जियेवन सवय जाल्या, कित्याक म्हळ्यार कांय इल्लें बरयतीत तर, आनी ’गत नातल्ले’ संपादक तें छाप्तीत तर, तितलेंच पुरो. ते मागीर निट्ट सर्गाक. मागीर समाजीक माध्यमांनी वांटचें कितें, तांच्या भक्तांची शिफारस कितें, कांय नोबेल पुरसकार मेळ्ळेलेपरीं लेक्तात. इल्ले दिसांनी तांचें पुसतक येता, सर्कसाक नवेंच रूप येता, उपरांत पुरसकाराच्या लायनीर उभे. आजकाल बरवप्यांच्याकी चड पुरसकार आसात जाल्ल्यान कांय पुरसकार लाभलो तर उपरांत तेच पंडीत. तो पुरसकार कसलोय आसों, कोणेंय दिल्लो आसों वा कसल्याय संक-पाशणाचो आसों. तो पुरसकार न्हय?
एडवीन जे. एफ. डिसोजाक हांव सभार कारणांक लागोन मांधतां. तांतूं एक कारण म्हळ्यार तो हेरांचें वाचतालो. म्हज्या समजणेपरकार ताच्या समकाळीन बरवप्यां पयकिंत हेरांचें वासची श्याथी आसललो एडवीन मात्र. कित्याक म्हळ्यार ताचेलागीं शिकप आसलें, समजणी आसली. च्यार गांवांनी भंवल्लो तो, हेर भासेंतलें साहित्य वाचतालो. म्हज्या सभार बर्पांचेर ताणें समीक्षा केल्ली आसा. म्हाका केदनांय मंगळुराक भेट दिंवच्या संधर्भार एडविनाक मेळचें आनी ताचेसवें थोडो वेळ खर्चुंचें म्हळ्यार एक पुसतक वाचललो अनभोग जातालो. ’हेर भासांनी जेदनां थोडे बरवपी मेळताना थंयचर साहितीक चर्चा चल्ता, पूण कोंकणिंत एकामेकाच्यो खबरो जातात’. आनी हेच कारणांक लागोन आज कोंकणिंत पुरसकाराक लागोन बरयतेले चड देकून पुरसकारांक मोल ना.
२००० इस्वेंत हांव कुवेयटांत ’ऐटी प्रोजेकट म्यानेजर’ जावन काम करून आसलेवेळार, अखील भारतीय लेखकांच्या एक्ताराचो जेराल काऱ्यदर्शी जावनासलों. देकून हऱ्येका मयन्याक मेळावो आसतालो. त्या मेळाव्यांत एक रेग्र आसली; एक साहितीक चर्चा, आनी सर्वांनी आपापलें एक कविता इंगलिशांत व हिंदिंत तर्जण करून वासचें. तेदनां हांवें चिंतलें, जर्तर हेर भासेंनी अशें चल्ता तर कोंकणिंत सयत कित्याक न्हजो? अशें सुर्वात केल्ली म्हयन्याळ्या अध्ययनाची ’कवितापाठ’. साहितीक आसक्त आसच्यांक लागीं हाडन कांय तीन-च्यार वर्सां हऱ्येका म्हयन्याक चुकानासतां हीं अध्ययनां चलयलीं, ह्या अध्ययनां लेखनांक एकटांय करून ’कवितापाठ’, ’दऱ्याक उदक’, ’काळोक नातलो गांव’ अशें तीन पुसतका रुपार पर्गटलीं. पूण हांव मुळान कथाकार जाल्ल्यान २००४ इस्वेंत ’कथापाठ’ डिजिटल रुपार अध्ययन सुर्वातलें. दायज.कोमचेर एक कथा पर्गटची, उपरांत त्या कथेचेर आयिल्लीं समीक्षा लेखनां पर्गटचीं. पूण आमचे कथाकार कितले विशाल नद्रेचे म्हळ्यार तांची दिषट तांच्या तळहात उत्रोन सयत वचाना, असल्या परिस्थितेंत हेरांचें वाचुंक मन/वेळ नातल्यार ’समीक्षा’ मयलां पयसिली वाट. अन्येक भिरांत/कावजेणी तांकां आसली म्हळ्यार ’हेरांचें अपणान खेंडल्यार, फाल्यां अपणाचें सयत हेरां खेंडतीत’ म्हळ्ळी; जशें इंगलिशांत एक सांगणी आसा (If you live in glass house then dont throw stones on others), देकून हांकां घोंखचे/चाबकोर पेटे जाय. हाडां/बिसकुटो दिल्यार अशें घोंकचे/चाबचे पेटे कशेय सवाय सांत आसात कोंकणिंत. ही गजाल सर्वांक कळीत आसचीच पूण कोणच पर्गट उलयनांत आसों.
कथापाठ अध्ययनांत पाटल्या स वेबिनार शिंकळेंनी कांय पन्नासांलागीं वेबिनारां चल्लीं. हीं परिपूर्ण न्हय आस्येत पूण एक सुर्वात तरी केली म्हळ्ळी तृप्ती आसा. हेरांच्या कथेंचेर अध्ययन चलंवचें मन आसचांक लागीं घेवन हीं कामासाळां भोव वेवसतीत रितीन चलवन आयल्यांव. मंगळुरांत ही समजणी आसचीं कोणयी मयलां मयलां पयस दिश्टीक पडानांत, पूण गोंयांत उर्भा आस्नी आसक्त आसचीं सभारां आसात. पूण तांकां लिपी/बोलिची अडकळ आसा, आनी ती निवारुंक तांत्रीक मजत घेवन कन्नड लिपिच्यो कथा लिप्यंतर करून तांकां दिंवचें काम हांव कर्तां, अशें ह्या कथेंचेर बरयिल्लीं प्रपत्रां हांव वेळार वोरावन पळेतां, गर्जेची तिद्वण सयत करयतां आनी नम्यारलेल्या दिसाच्या वेबिनाराचेर हीं प्रपत्रां सादर जातात. येदोळच च्यार पुसतकां (’कथाविहान’, ’चल दोन चंद्रांक’, ’साळकाच्या सिरिवंताच्यो कथा’, ’कथापाठ’) ह्या प्रपत्रांक पर्गटुंक सकल्यांव. ’कथन’ पांचवें पुसतक.
भोव बेजारायेची गजाल म्हळ्यार आसा म्हणचाक आमचेलागीं सर्व आसा, अकाडेमी आसा, अध्ययन पीठ आसा. पूण ’अध्ययन’ मात्र कोणाकच नाका. जशें हेर संघटनां वेदिकाऱ्यीं मांडून हाडचांत वेसतगी, तशेंच हीं सयत वेदी काऱ्यांनी मग्न. ’यारद्दो दुड्डू येल्लम्मन जात्रे (कोणाचोकी दुडू आनी एल्लम्मचो जात्रो)’ म्हळ्ळेपरीं चल्ता कारबार. हांचो विचार कर्पीय ना हांका बूद सांगपीय कोण ना, सांगल्यारी आयकतीत म्हळ्ळें धयर सयत ना.
कोंकणी बियोंड स्क्रिपट म्हळ्यार कसल्योच बंधड (लिपी, बोली, प्रांत्य..) नासतां कोंकणिचें बरें साहित्य एका लिपिथावन अन्येका लिपीक व्हर्चें मिसांव. हांगासर दुडू ना, नांव ना पुरसकार ना. फकत काम, तेंय आवाज नासतां. काळोकाक दुर्सोंच्ये प्रास वात पेटंवची एक पिसाय. आतां ही पेटयिल्ली वात कितलो तेंप झळोन उर्ता तें महत्वाचें न्हय. पूण ह्या पेटयलेल्या वातिंत कितलेश्यांक दोळे सोडन पळेंवची उर्भा येता तें महत्वाचें. जशें सुर्वातेर सांगलेलेपरीं ’काळोकांत जियेवन सवयेर पडलेल्यांक उज्वाडांत दोळे खोंक्तात’, देकून तीं दोळे धांप्तीत, धांपुंदीत.
कोंकणिचें सदां बरेंच जांव,
वल्ली क्वाड्रस
(कोंकणी चाकोर)
